Seria „Pomiar światła”, część 2
Nie każdy aparat analogowy ma światłomierz. A jeśli ma, po kilkudziesięciu latach niekoniecznie można mu ufać. Zanim zaczniesz szukać baterii, zamiennika albo aplikacji w telefonie, warto poznać Sunny 16. W dzień często wystarczy, żeby ustawić aparat i spokojnie fotografować.
W poprzednim wpisie o pomiarze światła wspomnieliśmy o niej krótko. Teraz pokażemy, jakie ustawienia wybrać, co zmienić przy chmurach i kiedy lepiej jednak sięgnąć po światłomierz. Potrzebujesz aparatu, w którym możesz sam ustawić czas i przysłonę.
Najpierw trzy ustawienia
Jeśli dopiero zaczynasz, te oznaczenia mogą wyglądać obco. Do tego poradnika wystarczy wiedzieć:
- ISO to czułość filmu. Liczbę znajdziesz na pudełku i kasetce. Film ISO 400 potrzebuje mniej światła niż ISO 100. Po załadowaniu rolki przyjmij jej ISO i nie zmieniaj go przy każdym zdjęciu.
- Przysłona to otwór w obiektywie. Przez niego światło wpada do aparatu. Mniejsza liczba, na przykład f/4, oznacza większy otwór. Większa liczba, na przykład f/16, oznacza mniejszy otwór.
- Czas naświetlania mówi, jak długo światło pada na film. 1/125 s to jedna sto dwudziesta piąta sekundy. 1/500 s jest cztery razy krótsze, więc przy tej samej przysłonie film dostanie cztery razy mniej światła.
Dobranie ilości światła potrzebnej do zdjęcia nazywamy ustawieniem ekspozycji. Za mało światła to niedoświetlenie, za dużo to prześwietlenie.
Na czym polega Sunny 16?
W pełnym słońcu ustaw f/16, a czas dobierz do czułości filmu: około 1/ISO sekundy.
Dla filmu ISO 100 wychodzi więc f/16 i 1/100 s. Dla ISO 400 będzie to f/16 i 1/400 s. Na pokrętle większości starszych aparatów takich czasów nie znajdziesz, ale to nie problem. Wybierz najbliższy: 1/125 s dla ISO 100, 1/250 s dla ISO 200 albo 1/500 s dla ISO 400.
Po takim zaokrągleniu film dostanie trochę mniej światła, niż wynika z reguły. Zwykły film negatywowy, kolorowy lub czarno-biały, zazwyczaj dobrze znosi tę niewielką różnicę. Dużo ważniejsze jest to, żeby nie pomylić ustawień dla słońca z ustawieniami dla cienia.
I właśnie o to trzeba zadbać: słońce ma padać na to, co fotografujesz. Jeśli robisz portret pod drzewem, ustawienie f/16 nie będzie właściwe tylko dlatego, że reszta parku jest skąpana w słońcu.
Najwięcej powie Ci cień
Spójrz na cień rzucany przez ławkę, słupek albo fotografowaną osobę. W pełnym słońcu ma wyraźny brzeg. Gdy słońce schowa się za cienkimi chmurami, krawędzie robią się miękkie. Pod grubszą warstwą chmur cień jest słabo widoczny albo znika.
Wraz z ubytkiem światła otwierasz przysłonę. Z f/16 przechodzisz na f/11, potem na f/8. Każdy z tych kroków wpuszcza około dwa razy więcej światła. Taki krok nazywa się działką. W drugą stronę, na przykład z f/11 do f/16, światła będzie o połowę mniej. Na razie nie zmieniaj czasu, łatwiej będzie zapamiętać zależność.
Możesz to od razu sprawdzić poniżej, bez prawdziwego aparatu. Naciśnij „Zrób klatkę”, żeby zapisać pierwszą próbę. Potem wybierz „Pochmurno”. Obraz zrobi się ciemniejszy. Przesuń suwak przysłony z f/16 do f/8 i zrób drugą klatkę. Obie zobaczysz pod wizjerem.
Skala EV pokazuje różnicę względem ustawień przyjętych w ćwiczeniu. 0 oznacza, że ilość światła się zgadza. +1 oznacza dwa razy za dużo, a −1 dwa razy za mało. Liczymy tu te same działki, o których była mowa wyżej.
Noble Aperture · Praktyka na kliszy
Zobacz światło. Ustaw aparat.
Eksperymentuj bez zużywania filmu. Zrób trzy klatki i porównaj efekty.
WIRTUALNA ROLKA 01
Ustawienia pasują. Zapisz klatkę i sprawdź inną kombinację.
Wyraźne cienie. Ustaw f/16 i czas około 1/ISO, a potem zrób pierwszą klatkę.
Twoje próbne klatki
00 KLATEKPodgląd statyczny. Aby uruchomić aparat, strona musi zezwalać na skrypt JavaScript dołączony do tego wpisu.
Ustawienia, które warto mieć pod ręką
Tabelę możesz zapisać w telefonie. Nie traktuj jej jednak jak dokładnego pomiaru. Pochmurny dzień potrafi być całkiem jasny, a cień przy białej ścianie wygląda inaczej niż cień w wąskiej uliczce.
| Warunki | Spójrz na cień | Przysłona na początek |
|---|---|---|
| Pełne słońce | Wyraźny, z ostrym brzegiem | f/16 |
| Słońce za cienkimi chmurami | Widoczny, ale o miękkich krawędziach | f/11 |
| Pochmurno | Słabo widoczny | f/8 |
| Ciężkie zachmurzenie lub otwarty cień | Brak wyraźnego cienia | f/5.6 |
| Głęboki cień, wnętrze, zmierzch | Sama obserwacja cienia już nie wystarczy | Zmierz światło |
Otwarty cień to miejsce, do którego nie dociera bezpośrednie słońce, ale nadal wpada dużo światła z nieba. Może to być zacieniona strona budynku albo skraj zadaszenia. W głębi bramy bywa znacznie ciemniej, więc nie zakładaj z góry, że f/5.6 wystarczy.
W niektórych tabelach znajdziesz też f/22 na śnieg i jasny piasek w mocnym słońcu. Taka poprawka uwzględnia wyjątkowo jasne warunki i światło odbite od otoczenia. Nie oznacza, że trzeba przymykać obiektyw za każdym razem, gdy w kadrze pojawi się coś białego.
Czy trzeba zostać przy f/16?
Nie. Nazwa reguły może być tu trochę myląca. f/16 służy do wyznaczenia ekspozycji, ale później możesz dobrać inną przysłonę i odpowiednio zmienić czas.
Załóżmy, że masz ISO 100, słońce i ustawienia f/16 oraz 1/125 s. Chcesz sfotografować przejeżdżający rower, więc przyda się krótszy czas. Otwierasz przysłonę do f/11 i ustawiasz 1/250 s. Film dostanie tyle samo światła. Przy f/8 możesz skrócić czas do 1/500 s, a przy f/5.6 do 1/1000 s.
To samo działa w drugą stronę. Jeśli wydłużysz czas o jedną działkę, przymknij przysłonę o jedną. Film dostanie tyle samo światła, choć zdjęcie może wyglądać inaczej. Przy większym otworze przysłony tło łatwiej się rozmywa. Dłuższy czas może z kolei rozmazać poruszającą się osobę.
Uważaj tylko na najkrótszy czas dostępny w Twoim aparacie. Przy ISO 400 w słońcu zaczynasz od f/16 i 1/500 s. Jeśli chcesz otworzyć obiektyw do f/4, potrzebujesz 1/8000 s. W wielu analogach skala kończy się dużo wcześniej. W takiej sytuacji możesz użyć filtra szarego, który przyciemnia obraz jak okulary przeciwsłoneczne, wybrać mniej czuły film na kolejny spacer albo zrobić zdjęcie w cieniu.
Z ulicy pod drzewo
Ustawiasz aparat w słońcu, robisz kilka zdjęć, potem prosisz kogoś, żeby stanął pod drzewem. Tam nie mruży oczu i światło jest przyjemniejsze. Łatwo przy tym zapomnieć, że ustawienia aparatu też trzeba zmienić.
Przy ISO 200 i 1/250 s przejście z f/16 do f/5.6 daje trzy działki więcej światła. To osiem razy więcej. W otwartym cieniu taka różnica wcale nie jest niezwykła.
Podobnie jest z portretem pod światło. Słońce może mocno oświetlać włosy i ramiona, a twarz pozostaje w cieniu. Jeśli zależy Ci na twarzy, to dla niej dobierz ekspozycję. Przy trudnym świetle warto ją zmierzyć. Sam fakt, że dzień jest słoneczny, nie rozwiązuje każdego zdjęcia.
A co z zasadą „jasne rozjaśniaj”?
W poprzednim wpisie pisaliśmy, żeby dodać światła przy pomiarze śniegu czy białej ściany, a odjąć przy bardzo ciemnym motywie. Światłomierz w aparacie ocenia światło odbite od fotografowanej rzeczy. Duża biała powierzchnia może sprawić, że dobierze zbyt mało światła, a bardzo ciemna, że dobierze go za dużo. Tamte poprawki pomagają uniknąć tego błędu.
Przy Sunny 16 nie odczytujesz takiego pomiaru. Oceniasz oświetlenie. Biały i czarny samochód stojące obok siebie w tym samym słońcu możesz sfotografować z takimi samymi ustawieniami. Jeden wyjdzie jasny, drugi ciemny. Nie dodawaj więc automatycznie poprawki tylko dlatego, że temat jest biały albo czarny.
Wieczorem lepiej już zmierzyć
Sunny 16 najłatwiej stosować w dzień, kiedy słońce jest dość wysoko. Pod wieczór światła ubywa, a po zachodzie zmienia się ono szybko. Możesz uczyć się oceniać takie warunki, ale sama tabela z przysłonami przestaje wystarczać.
W mieszkaniu jest jeszcze więcej zmiennych. Przy dużym oknie może być jasno, kilka kroków dalej już nie. Dochodzą lampy, zasłony i kolor ścian. Tu wygodniej zmierzyć światło aplikacją lub światłomierzem. Jeśli często fotografujesz w tym samym miejscu, z czasem zapamiętasz przydatne ustawienia.
Gdy wychodzi długi czas, oprzyj aparat albo użyj statywu. Przy typowym obiektywie 50 mm w aparacie na film 35 mm postaraj się nie schodzić poniżej 1/60 s, gdy fotografujesz z ręki. To przybliżona wskazówka. Nawet przy takim czasie zdjęcie może się poruszyć. Jeśli fotografowana osoba się rusza, potrzebujesz krótszego czasu niezależnie od tego, jak pewnie trzymasz sprzęt.
Jeśli czas naświetlania wynosi już kilka sekund, sprawdź zalecenia producenta filmu. Przy tak długich czasach niektóre filmy potrzebują dodatkowego światła. To osobny temat, do zwykłego spaceru w dzień nie będzie Ci potrzebny.
Co jeszcze może pójść nie tak?
- Inne ISO na pokrętle niż w aparacie. Film ISO 100 nie stanie się cztery razy czulszy po przestawieniu pokrętła na 400. Na początek trzymaj się wartości z pudełka.
- Filtr, o którym zapomniałeś. Jeśli zabiera dwie działki światła, musisz otworzyć przysłonę o dwa kroki albo czterokrotnie wydłużyć czas. Tak działa na przykład filtr szary z oznaczeniem ND 0,6.
- Migawka, która pracuje inaczej, niż pokazuje skala. Przy starym sprzęcie warto to brać pod uwagę. Jeśli wyniki ciągle się nie zgadzają, sprawdź też aparat. Pisaliśmy o tym w poradniku jak sprawdzić używany aparat analogowy.
- Zbyt duże zaufanie do tolerancji filmu. Negatyw zwykle lepiej znosi niewielki nadmiar światła niż jego brak, ale to nie znaczy, że wszystko wybaczy. Film odwracalny, nazywany slajdem, znosi pomyłki gorzej niż zwykły negatyw. Przy ważnym zdjęciu sprawdź ustawienia światłomierzem.
Weź aparat na krótki spacer
Najłatwiej sprawdzić Sunny 16 na świeżym negatywie ISO 100 lub 200. Wybierz dzień, w którym da się znaleźć zarówno słońce, jak i otwarty cień. Nie musisz przeznaczać na ćwiczenie całej rolki.
- Ustaw 1/125 s dla ISO 100 albo 1/250 s dla ISO 200.
- Zrób zdjęcie w pełnym słońcu przy f/16. Zapisz numer klatki i ustawienia.
- Przejdź do otwartego cienia. Zacznij od f/5.6, ale najpierw przyjrzyj się, ile rzeczywiście jest tam światła.
- Jeśli masz wątpliwości, zrób drugą klatkę z przysłoną otwartą o jedną działkę. Zapisz też tę zmianę.
- Masz sprawny światłomierz? Najpierw dobierz ustawienia sam, a potem porównaj je z pomiarem. Staraj się nie mierzyć głównie nieba.
Po wywołaniu wróć do notatek. Laboratorium może rozjaśnić lub przyciemnić zdjęcia podczas skanowania filmu. Dlatego sprawdź też, czy w ciemnych miejscach widać szczegóły, na przykład fałdy ubrania. Jeśli trudno ocenić wynik, poproś pracownika laboratorium o obejrzenie wywołanego filmu.
Nie chodzi o to, żeby od tej pory nigdy nie używać światłomierza. Po takim spacerze łatwiej będzie Ci zauważyć, że jego wskazanie jest dziwne, albo zrobić zdjęcie aparatem, który go nie ma.
Co dalej?
W następnej części zajmiemy się pomiarem w lustrzance. Sprawdzimy, którą część kadru uwzględnia światłomierz i kiedy warto zapamiętać wskazanie przed zmianą kadru.
Nie wiesz, gdzie w swoim aparacie ustawić czas albo przysłonę? Napisz do nas i podaj model. Postaramy się pomóc.
Najczęstsze pytania
Czy Sunny 16 działa na filmie czarno-białym?
Tak, ustawienia dobierasz tak samo jak przy negatywie kolorowym. Jeśli używasz filtra, na przykład żółtego lub czerwonego, uwzględnij to, ile światła zabiera.
Mam film ISO 400, a aparat ma najkrótszy czas 1/250 s. Co zrobić?
W pełnym słońcu ustaw f/22 i 1/250 s, o ile obiektyw ma taką przysłonę. To odpowiednik f/16 i 1/500 s. Jeśli kończy Ci się skala przysłon, możesz użyć filtra szarego, oznaczanego też jako ND, albo fotografować w słabszym świetle.
Czy da się tak fotografować automatyczną małpką?
Jeśli małpka nie pozwala ręcznie wybrać czasu i przysłony, nie ustawisz jej według Sunny 16. Możesz za to poćwiczyć ocenę światła i lepiej zrozumieć, w jakich warunkach automat może mieć kłopot.
Czy Sunny 16 pomoże, gdy padnie bateria?
Tylko jeśli aparat potrafi bez niej wyzwolić migawkę. W wielu modelach elektronicznych bateria jest potrzebna do zrobienia zdjęcia, nie tylko do pomiaru. Niektóre mają jeden mechaniczny czas awaryjny. Sprawdź instrukcję swojego modelu.
Czy przy f/16 wszystko będzie ostre?
Nie, nadal trzeba ustawić ostrość. Przy mniejszym otworze przysłony większa część sceny może być ostra, ale dużo zależy od obiektywu i odległości od fotografowanej rzeczy. Samo f/16 nie załatwi sprawy.
